Hikmet dediğimiz şey nedir? İlk olarak sözlük anlamlarını ortaya dökmek gerekiyor. İlk olarak hakimlik, bilgelik anlamlarına geliyor. Cenabı Hakkın her şeyi yerli yerince yaratma, her şeyi layık olduğu yere koyma sırrı, alemin insanlar tarafından anlaşılamayan gizli amacı. Allah’ın kulun kalbine eşyanın hakikati hakkında koyduğu, akılla elde edilemeyen kalbi ilim, eşyanın hakikatini olduğu gibi bilme; Tanrı ile kainat, insanla alem arasındaki bağları, alemle ilgili gerçekleri kavrama ilmi, ledun ilmi. Bir şeyin oluşundaki akıl erdirilemeyen sebep, gizli sebep. Hak ve hakikate uygun, kısa ve manalı söz. Yesevi tarzında yazılan tasavvufi manzumelere verilen isim. Felsefe bilgisi. Fizik ilmi, hikmeti tabiiyye.
Hikmetin oldukça geniş anlamları var. Hikmet dediğimiz şey oldukça eski bir gelenek. Hikmetin tarihi çok eskilere dayanır.
Hikmet kelimesinin kökü ‘hükm’dür. Hükm masdarı Kuran’da çok
geçer. Kelime, çok geniş bir anlam sahasına sahiptir. Kullanıldığı yere göre
değişir. Hükm ıslah maksadıyla bir şeye engel olmak, iyiliğin elde edilmesine
çalışmak, idare etmek anlamlarına gelir. Aynı kökten gelen ‘hakim’, kötülüğe
engel olan, hüküm sahibi, hükmünü
yürüten, hükmü verip uygulayan manasına gelir. ‘Hakem’ sözlük anlamı olarak
taraf tutma arzusunu bir tarafa atan; kavram olarak hükmü elinde tutan, hüküm
verme makamında olan anlamına gelir. Hakim, sözlükte bilgin, hikmet sahibi, işleri
en güzel bir biçimde olan demektir. Aynı kökten hükkam, muhkem, tahkim, ihkam,
mahkeme, hakimiyet, hükümet gibi kavramlar da türemiştir. Hepsi farklı
anlamlara gelse bile, hepsinde de işi sağlam yapma, zarara engel olma, faydaya
ve maksada uygun şekilde yapma, tutarlı olma, yerinde iş yapma, yetki altına
alma, hükmünü yürütme anlamları ortaktır. Hikmet de hükm kökünden gelen bir
kelimedir. Aynı kökten gelen kelimeler içerisinde en zengin anlam sahasına
sahiptir. Hükm aynı zamanda ilim, derin kavrayış, adil yargı, karar vermek gibi
manalara da gelir.
Hikmet sözlükte kötülükleri ortadan kaldırmak, iyilikleri elde etmek, gerçeği yakalama noktasında ilim ve akılla hareket etmektir. Hikmet, Allah(cc) açısından eşyanın bilinmesi, tutarlı ve anlamlı bir şekilde icad edilmesi, kul açısından ise varlıkların bilinmesi ve hayırlı iş yapılmasıdır. Hikmet ile hükm kelimeleri, Kuran’ da bazen aynı anlamda kullanılmaktadır. Hikmet, sözde ve işte en iyi olanı yakalamak, olması gerekeni idrak etmektir. Doğru bir karar, isabetli bir sonuç, tutarlı ve sağlam bir hareket tarzı, bir şeyin faydalı hale getirilmesi hikmettir. Bir şeyi körü körüne değil de önünü ve sonu düşünerek ve ondan doğacak bütün tehlikeleri savmayı göze alarak yapmak demektir. Hikmet hem ilimdir hem de isabetli ve tutarlı iş yapmadır. Buradan hareketle bazıları ona ahlaki bir anlam yükleyerek hikmetin bilgi ve eylem olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ahlakın meşru temeli, doğru ve kesin bilgidir. Bu bilgiye sahip kişi de hikmete sahip kimsedir. Yeterli ve doğru bir araştırma ve tefekkür, kişiyi doğru bir hükme varmaya, dolayısıyla hikmete göre iş yapmaya götürür.
Kuran’da yirmi yerde geçen hikmet kavramını, tefsirciler bir çok farklı manada tefsir etmişlerdir. Bu tefsirlerin her biri farklı gibi görünse de hikmetin ifade ettiği ‘sözde ve amelde tam ve eksiksiz olma, faydalı ve isabetli olma’ anlamı etrafında çevrelenmektedirler.
Yorumlar
Yorum Gönder